نقش فساد اخلاقی در انحطاط تمدن اسلامی در آندلس

برخی از این عوامل، عواملی است کلی که از دیرباز وجود داشته و خاص قوم عرب نیست و اندوهی است که انسانیت انسان، خواه ناخواه آن را ایجاب میکند؛ نالیدن از بی مهری روزگار، شکایت از مردم زمانه، حیرانی از هستی انسان و مقصد او و مواردی از این دست باعث خلق اشعاری حزن آلوده شده است. عواملی چون روح زنانة وی، پرورش در خانوادهای مرفه و شیفتگی وی به آثار رمانتیکهای انگلیسی، اشعار وی را به، اشعاری احساسی و رمانتیک تبدیل کرده است. وی معتقد بود که اسلام ضد شعر و هنر است و از دین مبین اسلام نیز جدا شده و مسیحی شد و این کار بیشتر خشم اعراب را برانگیخت.

گاهى, در همان هوا و در اوج تابش آفتاب, ظرف آب را روى شعله اى بزرگ از آتش مى گذاریم. به نظر مى رسد, بهترین راه, براى نزدیک کردن فتواها به هم و دورى از پراکندگى و اختلاف و چندگانگى, سازمان دهى شوراى افتاست. دگرگون کردن چهرة اسکندر دو دلیل داشت: نخست اینکه به گفتة صفوی(1364: 31) سربازان اسکندر که علاقة مخصوصی به وی داشتند، پس از مرگش پشیمان شدند که چرا او را مطابق دلخواهش نپرستیدند.

شاعر معاصر ایرانی که بتوان او را با ادونیس مقایسه کرد، احمد شاملو است البته نه از همه جهات بلکه از نظر نوع و کاربرد زبان. از این چند آیه شریفه که بر شمردیم و آیات بسیار دیگر که مجال یادکرد آنها را نیافتیم, به خوبى روشن مى شود که نه تنها خداوند عادل است(قائماً بالقسط)15 بلکه همگان را به عدالت فرمان داده است; امّا مصداقها و نمونه هاى عدالت را بیان نکرده; چرا که آنها را خود عقل و عقلا, بازمى شناسند. و اگر چنین نباشد, دیگر از (قوّامین بالقسط) و هم چنین (شهداء بالقسط) نخواهیم بود; بلکه از کسانى مى شویم که رضاى خداوند را در نظر ندارند و به اجراى عدالت نمى پردازند و چنین مردمى, بنا به فرموده پیامبر بزرگ(ص) ـ چنانکه حدیث آن در متن گذشت ـ (حدیث1/241 ـ 242) بد مردمى اند, بد.

بنابراین, جامعه هاى اسلامى که با الگوگیرى از فرهنگ غرب, دچار گسلهاى فامیلى, خانوادگى و قبیله اى شده اند, باید به سنتها و آیینهاى اسلامى برگردند و زندگى پرمهر و با صفاى خانوادگى, فامیلى و قبیله اى را احیا کنند تا از گوناگون گزندها, که هر روز بیش تر و بیش تر مى شوند, در امان مانند. این در حالى است که شخص خطاکار در آن شریک است و سالیانه مبلغى براى بیمه پرداخته, تا در روزگار گرفتارى به کارش آید. آیا بر او رواست که از میوه هاى آن باغ بخورد; در حالى که خوراکى و غذاهایى به همراه دارد که او را از خوردن میوه هاى باغ بى نیاز مى سازد.

بعد شروع کردم به خوردن. مساحت کم, لاشه هایى که به بوى مى آیند و فضا و محیط را آلوده مى سازند و دَم به دَم عرصه را بر حج گزاران تنگ مى کنند و زندگى آنان را به خطر مى اندازند و جسم و روان آنان را مى آزارند, بحرانى است بزرگ که هرساله حج گزاران با آن روبه رویند. در آیین قبیله اى که هموندان آن به هم بستگى و پیوستگى ژرفى دارند و در هر رویدادى, یار, یاور و پشت یکدیگرند و تا پاى جان از شرف, آبرو, جاه و مقام یکدیگر دفاع مى کنند, دیه بر عاقله, امر خردمندانه و برابر ترازها و معیارهاى انسانى است, ولى اکنون که ساختار قبیله اى به هم ریخته و هر یک از هموندان قبیله در گوشه اى از این سرزمین به سر مى برند و به هیچ روى, یار و یاور یکدیگر نیستند و از حال هم, بى خبرند و جاه و آبرو و اعتبار خود را از شغل و از جایگاه علمى و کارى و اجتماعى خود مى گیرند, نه از قبیله, با کدامین تعریف از عدالت, اشتباه هاى او را خویشان باید جبران کنند؟

قبیله, براى خود, شخصیت حقوقى داشت, به کسان پناهندگى مى داد, از یک یک اعضاى قبیله در گاه هجوم دفاع مى کرد, اگر کسى, به یکى از اعضاى قبیله یورش مى آورد, قبیله این یورش را به خود مى دانست و در برابر یورش گر, مى ایستاد و از کیان خود دفاع مى کرد و هر کس در این راه کشته مى شد, افتخار بزرگى براى او به شمار مى رفت.

و در بیان معیار دوم, از آن مثال کم تر سخن به میان مى آید; چرا که بنابر کوتاه و گزیده گویى است و گستره بحث اجازه نمى دهد که یک مثال, در چند جا, با تمام ویژگیها بازگو شود. در جامعه نیز مى بینیم که رباخوارى بین لایه هاى اجتماع جدایى و شکاف پدید مى آورد و دسته اى روز به روز بیش تر به باتلاق فقر و فاقه فرو مى روند و دسته اى روز به روز, بیش تر بر قله ثروت فرا مى روند.

داد کنید که به پرهیز نزدیک تر است. عبدالعزیز مقالح، اسطوره سیزیف را به گونهای دیگر اما نزدیک به همین مفهوم بکار گرفته است. به هر حال بهره­گیری از اسطوره به دنیای شعری عرب وارد گردید اما در میزان موفقیت شاعران و چگونگی کاربرد اسطوره در شعرشان، ذکر این نکته قابل توجه است که «شاعران پیشتاز در به کارگیری اسطوره، تنها به بازنویسی اسطوره­های کهن در شعرشان بسنده کردند و نتوانستند اسطوره را هنرمندانه در شعر خویش به کار گیرند و در کالبد فرسوده آن روحی دیگر بدمند» (الحلاّوی، 1994: 30). از جمله شاعران این نسل می­توان از شفیق معلوف، الیاس ابوشبکه، سعید عقل و احمد زکی ابو شادی نام برد.

موضوع دیگر اینکه میزان آب مورد نیاز برای نهال بستگی مستقیم به دمای هوا دارد. سوای قبانی، شعرای دیگر نیز کمابیش به موضوعات عاشقانه و وصف زیباییهای زنانه پرداختهاند. زمان آن حکم به سر رسیده و اکنون زمان حکم دیگر رسیده, حکمى عادلانه و برابر گوهر و روح دین. و اگر حکمى در زمانى عادلانه بوده است, ولى اکنون به سبب دگرگونیهاى ژرف نیازهاى زمان و مکان و دگرگونى ساختارهاى اجتماعى, به گونه اى نمود پیدا کرده که با عدالت ناسازگار است.

به این ترتیب مسألة فلسطین و حساسیت این موضوع نوعی اتحاد و همدلی را در بین اعراب باعث شد که در اشعار بسیاری از شاعران نمود یافته است. سرانجام ممکن است یک مقوله, با چندین معیار دگرگون پذیر به شمار آید, و هریک, درصدى از دگرگون شوندگى را براى آن ثابت کنند. به نظر میرسد، آشنایی ادبا و شعرای عرب با جهان غرب و بیرون آمدن از محدوده دنیای عرب، یکی از مهمترین علل تأثیرگذار در دگرگونی شعر عرب باشد. حال با این دنیا و مردمانى که ما سر و کار داریم, اگر حق المارّه را حلال بدانیم و رهگذران بخواهند از حق خود استفاده کنند و از آنچه باغ و مزرعه بر سر راه شان قرار دارد, میوه برچینند و بخورند, آیا باغ و مزرعه اى هم باقى مى ماند.

ییا اگر در نظام تکوین دانسته شود که ربا, اقتصاد را ویران مى کند, انسان را از انجام کارهاى خیر بازمى دارد و… البته, در برابر این یارى رسانى, چشمداشتهایى از شوهران خود دارند که بى جا نیست. و دیگرى آن کس که نمىداند که مىداند. با سلام تعبیر خواب انگور در فصل خودش نشان بر خبر و برکت است و اینکه خوب است و اما انگور سبز علامت آن است که برای کسب لذت مرتکب خطایی خواهید شد و سرنوشت خود را به دست احساسات خواهید سپرد و اینکه آن را از فروشنده نگرفته اید بهتر است.

دیدگاهتان را بنویسید